English
Eurasian Journal of Educational Research
Print ISSN: 1302-597X & e-ISSN: 2528-8911
EJER |

Burhanettin OZDEMIR, Nesrin SEEF

Öz-duyarlık Ölçeğinin Alt Boyutlarının Kanonik Ortak Etki Analizi İle İncelenmesi: Suriye Örneklemi

10.14689/ejer.2017.70.2
  Yazar : Burhanettin OZDEMIR, Nesrin SEEF
  Bu özet 654 kere okundu..


Başlık :
Burhanettin OZDEMIR, Nesrin SEEF

Öz-duyarlık Ölçeğinin Alt Boyutlarının Kanonik Ortak Etki Analizi İle İncelenmesi: Suriye Örneklemi

10.14689/ejer.2017.70.2

Özet :

OZDEMIR B., SEEF N., (2017). Öz-duyarlık Ölçeğinin Alt Boyutlarının Kanonik Ortak Etki Analizi İle İncelenmesi: Suriye Örneklemi, 70, 19-36, DOI: http://dx.doi.org/10.14689/ejer.2017.70.2

Problem Durumu:

Öz-duyarlık, bireyin kendine karşı iyimser davranması, karşılaştıkları sorunları kabullenmesi, rahatsız edici durumlarla karşılaştığında kendine daha sevecen davranması, başarısız ve yetersiz olduğu durumlarda bilinçli davranması ve karşılaşılan sorunların insan hayatının bir gereği olduğunu kabullenmesi olarak tanımlanabilir (Neff, 2003a; Akın, Akın ve Abacı, 2007). Özduyarlık bireylerin karşılaştıkları sorunların çözümünde alternatif bir yaklaşım önermektedir. Böylece, bireyin bir durum karşısında duyguları ve düşünceleri hakkında iç gözlem yapmasına olanak sağlar (Ferreira et al., 2013). Ayrıca, bireyi rahatsız eden kişisel sorunlardan kaçmak yerine bu sorunun bilinçli bir şekilde farkında olmasını sağlar. Öz-duyarlık olgusu ile sorunlara bilinçli bir şekilde yaklaşmak ise sorunun çözümü için atılacak en önemli adımdır (Stuart, 2009, s. 29). Araştırmalar öz-duyarlığın kendini kabul, yaşam doyumu, bilinçlilik, özerklik, mutluluk ve iyimserlik gibi birçok kavramla pozitif ilişkili olduğunu kanıtlamıştır. Aynı zamanda öz-duyarlık depresyon, öz-eleştiri, düşünce baskısı ve nörotik mükemmeliyetçilikle negatif ilişkili bulunmuştur (Neff, 2003a, 2003b; Neff ve diğerleri, 2005; Akın, Akın ve Abacı, 2007). Neff (2003b) tarafından geliştirilen Özduyarlık Ölçeği bireyin kendisini tanımasına olanak sağlayan ve öz-duyarlığın alt boyutlarıyla ilişkili özellikleri göz önünde bulundurarak bireyin psikolojik durumunun değerlendirilmesine olanak sağlayan bir ölçme aracıdır.

Araştırmanın Amacı:

Bu çalışmanın amacı, Suriyeli üniversite öğrencilerine uygulanan öz-duyarlık ölçeğinin alt boyutları arasındaki ilişkinin ve her bir faktörün öz-duyarlık psikolojik yapısına olan özgün ve ortak etkisinin kanonik ortak etki analizi ile incelenmesidir. Öz-duyarlık ölçeği formu 6 alt boyuttan oluşmaktadır. Öz-duyarlık ölçeği özellikle psikoloji alanında sıklıkla kullanılmasına karşın ölçeğin alt faktörlerinin birbiri ile ilişkisini inceleyen araştırma sayısı sınırlıdır. Bu araştırma bireylere uygulanan öz-duyarlık ölçeğinin alt faktörlerinin bir biri ile ilişkisini ve her bir faktörün öz-duyarlığa yapmış olduğu özgün ve ortak etkisini incelemeye olanak sağladığından önemli görülmektedir. Kanonik ortak-etki analizi her bir değişken kümesindeki değişkenlere ait özgün ve ortak varyanslarını hesaplayarak değişkenler arasındaki çoklu bağlantının derecesini, her bir değişkenin analize olan katkısınıhesaplamaya olanak sağlar. Böylece araştırmacının daha doğru ve güvenilir yorumlar yapmasına yardımcı olur.

Araştırmanın Yöntemi:

Bu çalışmada yordayıcı değişken kümesinde yer alan özduyarlıkla ilişkili olumsuz faktörler ile ölçüt değişken kümesini oluşturan özduyarlıkla ilişkili olumlu faktörler arasındaki ilişkinin incelenmesi amaçlandığından bu araştırmada ilişkisel tarama modeli kullanılmıştır. Birden fazla değişken arasındaki ilişkinin ve etkileşimin derecesini belirlendiği çalışmalarda ilişkisel tarama yönteminin kullanılması önerilmektedir (Cohen, Manion & Morrison, 2000; Karasar, 2006). Bu araştırma 2015-2016 eğitim ve öğretim yılında Şam Üniversitesi Eğitim Fakültesi'nin çeşitli bölümlerinde öğrenim gören 593 üniversite öğrencisi üzerinde yürütülmüştür. Öğrencilerin 271'si (% 43) erkek ve 332'si (% 57) kız öğrenciden oluşmaktadır. Değişkenlerde tek yönlü uç değerlerin olup olmadığı incelemek için her bir değişkene ait z puanları hesaplanmıştır. ±3.29 aralığının dışında kalan z puanının olmadığı bulunmuştur. Çok yönlü uç değerler ise Mahalanobis uzaklıkları hesaplanarak incelenmiştir. Elde edilen Mahalanobis değerlerinin minimum değeri 1.11 iken maksimum değeri 22.92'dir. Mahallonobis değeri 12.59'dan ( X2sd=6 = 12.59) yüksek olan 18 bireye ait veri analizden çıkartılmıştır. Veri temizleme aşmasından sonra analizler 575 birey üzerinde sürdürülmüştür. Öz-duyarlık ölçeği ilk olarak Neff (2003b) tarafından geliştirilmiştir. Ölçeğin orijinal formu (1) hiçbir zaman (2) nadiren (3) sık sık (4) genellikle ve (5) her zaman şeklinde 5'li likert tipi bir derecelendirmeye sahip 26 maddeden oluşmaktadır. Raes, Pommier, Neff ve Gucht (2011) ise yapmış olduğu çalışma sonucunda 12 maddeden oluşan öz-duyarlık ölçeğinin kısa formunu geliştirmişler ve ölçeğin kısa formunun orijinal ölçekle aynı faktör sayısına sahip olduğunu ve iç tutarlık katsayılarını yüksek olduğu belirtilmiştir. Öz-duyarlık ölçeği 6 boyuttan oluşmaktadır. Bu boyutlar: Özsevecenliğe (selfkindness) karşı öz-yargılama (self-judgement), paylaşımların bilincinde olmaya (common humanity) karşı yabancılaşma (isolation) ve bilinçliliğe (mindfulness) karşı aşırı-özdeşleşme (over identified) boyutlarıdır. Bu çalışmada kullanılan öz-duyarlık ölçeği kısa formu ise Alabrsh (2015) tarafından Arapçaya uyarlanmıştır. Yapılan doğrulayıcı faktör analizinde ölçeğin orijinal formla uyumlu olduğu görülmüştür. Ölçeğin iç tutarlılık katsayısı 0,86 ve test-tekrar test güvenirlik katsayılarının (0,86 - 0,94) aralığında ve iki yarı güvenirliğinin ise 0,83 olarak hesaplanmıştır. Ayrıca ölçeğin düzeltilmiş madde-toplam korelasyonlarının 0,54 ile 0,75 arasında sıralandığı bulunmuştur. Bu sonuçlar doğrultusunda ölçeğin geçerli ve güvenilir bir ölçme aracı olduğu söylenebilir. Özduyarlık yapısının alt faktörleri arasındaki ilişkiyi incelemek amacıyla, öz duyarlık ile ilişkili olumsuz ifadeler içeren faktörler negatif faktörler olarak, öz duyarlık ile ilişkili olumlu ifadeler içeren faktörler ise pozitif faktörler olarak sınıflandırılmıştır. Negatif faktörler özyargılama, yabancılaşma ve aşırı-özdeşleşme alt faktörlerinden oluşurken; pozitif faktörler ise, özsevecenlik, paylaşımların bilincinde olma ve bilinçlilik alt faktörlerinden oluşmaktadır. Değişken kümeleri arasındaki ilişki ise kanonik korelasyon ve kanonik ortak etki analizi ile incelenmiştir.

Bulgularda ortaya çıkan temalar:

Kanonik korelasyon analizi bulgularına göre, öz-duyarlık yapısı ile ilişkili pozitif faktörler kümesindeki en önemli faktörün bilinçlilik olduğu ve bunu sırasıyla öz-sevecenlik ve paylaşımların bilincinde olma faktörleri takip etmektedir. Benzer şekilde negatif faktörler kümesindeki en önemli faktörün aşırı-özdeşleşme olduğu ve bunu sırasıyla yabancılaşma ve öz-yargılama faktörleri takip etmektedir.Yordayıcı ve ölçüt değişken kümelerinde yer alan öz-duyarlık ölçeğine ilişkin faktörlerin öz-duyarlık yapısına ait varyansın %71,8'sini açıkladığı bulunmuştur (R2=0,718). Ayrıca ortak etki analizi bulgularına göre, pozitif faktörler kümesinde yer alan paylaşımların bilincinde olma faktörüne ait özgün ve ortak varyans değerlerine bakıldığında, değişkene ait özgün varyans değerinin oldukça düşük (R2=0,007) iken öz-sevecenlik ve bilinçlilik faktörleri ile açıkladığı varyans değerlerinin ise yüksek olduğu (R2=0,248) görülmektedir. Ayrıca paylaşımların bilincinde olma faktörü modelden çıkartıldığında, açıklanan varyans oranı ise % 71 olmaktadır.

Araştırmanın Sonuçları ve Önerileri:

Araştırmanın bulguları göz önünde bulundurulduğunda paylaşımların bilincinde olma faktörü ile öz-sevecenlik ve bilinçlilik faktörleri arasında çoklu bağlantı olduğu ve bu faktöre ait özgün varyans değerinin düşük olmasından dolayı bu faktörün modelden çıkartılması önerilmektedir. Bu durumda öz-duyarlık ölçeğinin pozitif faktörler kümesinde yer alan faktör sayısı 2'ye inecektir. Ancak, paylaşımların bilincinde olma faktörünün öz-duyarlık psikolojik yapısından çıkartılmasının öz-duyarlık ölçeğinin teorik yapısına etkisinin ve ölçekten elde edilen puanların yorumlamasına olan etkisinin incelenmesi gerekmektedir. Bu bağlamda, farklı örneklemlerde ve farklı istatistiksel yöntemler kullanılarak ölçeğin faktörleri arasındaki ilişkinin incelenmesi önerilmektedir. Ayrıca, ölçme değişmezliği yöntemleri (measurement invariance methods) kullanılarak farklı alt gruplarda ve kültürlerde ölçeğin psikolojik yapısının incelenmesi önerilmektedir.

Anahtar Kelimeler: Öz-duyarlık ölçeği, kanonik ortak-etki analizi, psikolojik testler.

« Geri Dön